Ο Μάρτιος μήνας είναι, θα λέγαμε, από τους πιο . . συμπαθητικούς στην Ελληνική Λαογραφία, προ πάντων για τις ιδιαιτερότητές του, όσον αφορά τα καιρικά φαινόμενα και τις παράξενες εναλλαγές του. Γι’ αυτό κρίνουμε σκόπιμο να ασχοληθούμε κι εμείς για λίγο με την . . . αφεντιά του, παρακολουθώντας τις εκδηλώσεις του λαού μας και τα έθιμα, που έχουν σχέση μ’ αυτόν. Πριν ξεκινήσουμε όμως, με την εύθυμη και ευτράπελη προσωπικότητά του, καλό είναι να τον δούμε και με την επίσημη ιστορική μορφή του. Η ονομασία του μήνα αυτού έχει την καταγωγή της από τη λατινική γλώσσα και προέρχεται από το όνομα του πολύ σεβαστού θεού της αρχαίας Ρώμης, του θεού του πολέμου ?ρη, που στη γλώσσα αυτή ονομάζεται Mars, στη Γενική Martis. Από τη Γενική, λοιπόν, του ονόματος Martis παράγεται το επίθετο martius, ο μήνας, δηλαδή του ?ρη, και στη συνέχεια το επίθετο έγινε όνομα κύριο « Martius » και εξελληνίσθηκε στον γνωστό μας τύπο «Μάρτιος». Σύμφωνα με τη ρωμαϊκή παράδοση το όνομα αυτό δόθηκε στον πρώτο μήνα του αρχαίου ρωμαϊκού ημερολογίου, από τον ιδρυτή της Ρώμης, τον Ρωμύλο, προς τιμή του πατέρα του και γενάρχη των ρωμαίων ?ρη, ο οποίος, σύμφωνα πάλι με την ίδια παράδοση συνευρέθηκε με την μητέρα του, την Rea Silvia, που γέννησε αυτόν και τον δίδυμο αδελφό του Ρώμο. (Romulus et Remus). Κατά τους χρόνους του Νουμά, που έγινε η μεταρρύθμιση του ημερολογίου, ο μήνας αυτός μετατέθηκε στην τρίτη θέση και στην αρχή του χρόνου ορίσθηκε ένα καινούργιος μήνας, ο Ιανουάριος, από το όνομα του θεού Ιανού, που ήταν ένας θεός ειρηνικός. Ας έρθουμε όμως στο κυρίως θέμα μας που είναι η λαογραφική μορφή του, στον ελλαδικό χώρο. Ξεκινάμε από τα λαϊκά προσωνύμιά του, που έχουν την προέλευσή τους, όπως προαναφέραμε, από τις μεταβαλλόμενες καιρικές συνθήκες, ώστε ούτε λίγο ούτε πολύ να θεωρείται και τρελός μήνας. Για τα παρατσούκλια του αυτά θα αναφερθούμε πιο αναλυτικά παρά κάτω. Λέγεται «Ανοιξιάτης» , γιατί απ’ αυτόν αρχίζει η άνοιξη (20 προς 21 του μηνός συμπίπτει η εαρινή ισημερία), «Σακουλογδύτης», «Ξεροκοφινάς», «Φυτευτής» «Λωλομάρτης», «Κλαψομάρτης», «Κλάψας», γιατί κάθε τόσο «κλαίει», δηλαδή βρέχει, «Πεντάγνωμος», γιατί κάθε τόσο αλλάζει γνώμη, δηλαδή, πότε γελά και πότε κλαίει, ( άλλοτε έχει λιακάδα και άλλοτε βρέχει ή χιονίζει), εξ ου και τα λαϊκό δίστιχο:«Ο Μάρτης ο Πεντάγνωμος πέντε φορές εχιόνισε και πάλι το μετάνοιωσε πως δεν εξαναχιόνισε». Επειδή στα ορεινά η πτώση του χιονιού είναι άφθονη κατά τον Μάρτιο, ο λαός συνέθεσε και την παρακάτω γαμήλια ευχή:«Όπως τον Μάρτη τα βουνά ασπρίζουν απ’ τα χιόνια έτσι ν’ ασπρίσουν τα μαλλιά της νύφης απ’ τα χρόνια» Λέγεται και « Πασσαλοκαύτης» «ή «Παλουκοκαύτης» εξαιτίας της παρακάτω παραδόσεως: «Μια γριά, σαν έφτασε στο τέλος του ο μήνας Μάρτης, αφού έκαψε στο τζάκι της όλα τα ξύλα της, πίστεψε πώς γλίτωσε από το κρύο και θέλοντας να τον κοροϊδέψει, είπε την περίφημη εκείνη φράση: «Πριτς, Μάρτη μου, και σ’ έβγαλα!» Ο Μάρτης όμως τ’ άκουσε και θύμωσε με τη γριά. Και τι κάνει; Δανείζεται απ’ τον Φλεβάρη δυο μέρες, που από τότε έμεινε κουτσός, (Κουτσοφλέβαρος) και «εκοκκάλωσε» τη γριά. Μην έχοντας η γριά άλλα ξύλα για να ζεσταθεί, αναγκάστηκε να βγάλει τα παλούκια που είχε περιφραγμένο το κηπάρι της και να τα κάψει στο τζάκι. Και από τότε βγήκαν οι λαϊκές φράσεις: «Μάρτης γδάρτης και κακός παλουκοκαύτης» και « Τον Μάρτη ξύλα φύλα(γ)ε μην κάψεις τα παλούκια σου!» Ή «Φύλα ξύλα για το Μάρτη, να μην κάψεις τα παλούκια!» Επειδή κατά τον Μάρτη ο καιρός αρχίζει να αλλάζει προς το καλύτερο, υπολογίζεται ότι απ’ αυτόν ξεκινά σιγά – σιγά ο χειμώνας: «Από Μάρτη καλοκαίρι κι από Αύγουστο χειμώνας». ή «Από Μαρτιού καλοκαιριά κι απ’ Αυγούστου χειμωνιά».Οι χιονοπτώσεις και οι βροχές του Μάρτη θεωρούνται πολύ ευνοϊκές για τη γεωργία, γι’ αυτό και οι παρακάτω παροιμίες: «Αν ρίξει (ή
